Chino chirongwa chekudzidza nezvekodzero chamunounzirwa ne Nhepfenyuro ye Change Radio Zimbabwe. Chirongwa ichi chakagadzirirwa kuti macitizens anzwisise zviri kuitika munyika medu zuva ne zuva.
Chino ndicho chirongwa chekutanga chezvikamu zvakakosha zvikuru, izvo tinopatsanura pashoma nepashoma, nhanho nenhanho pazvese zvamungade kuziva maererano ne mutemo uri kuda kugadziriswa we bumbiro remutemo Amendment Bill no.3 we gore ra 2026.
Tinotenda kuti kana ma citizens aine ruzivo rwakakwana nenyaya dziri kuitika vanoitawo sarudzo vayine ruzivo rwakakodzera.
Maizviziva here kuti nyika yeZimbabwe iri kuda kuisa mutemo unogonha kuchinja sarudzo dzevatungamiriri zvachose, uye kuti vanotonga kwemakore mangani, uyezve kuti ndiani anogara nemazita evavhoti.
Mutemo uyu unonzi bumbiro remutemo wenyika yeZimbabwe wakagadziriswa uri paBill no.3 mutemo wa 2026 , uyo uri kuuya neshanduko yakakura zvikuru mukutongwa kwenyika.
Mutemo uyu unoda kuchinja chii?
Chekutanga: Mutemo uyu unoti mutungamiriri wenyika achasarudzwa nemakurukota eparamende, kwete macitizens musarudzo yenyika.
Chepiri:
Mutemo uyu unoda kuchinja makore ekutonga kubva mu mashanu kusvika manomwe kubva june mutungamiriri wenyika nemakurukota eparamende.
Chetatu:
Mutemo uyu unoti zvee mazita evavhoti nekunyoreswa kwemazita evavhoti kubviswe kubhazi re ZEC kuchienda kumahofi ekwamudzviti Registrar General.
Mutemo uyu unoda kuunza shanduko kumamiriro ezvinhu kuburikidza nekuunza komishoni itsva inoona nezvesarudzo, maSeneta mamwe matsva owedzerwa kusvika kugumi achasarudzwa nemutungamiriri wenyika, uye kubviswa kwekomishoni yezveGender uye yezve Peace and Reconciliation Commisssion.
Izvi zvakakoshereyi?
Zvakakosha nekuti bumbiro remutemo wenyika ndiwo mutemo wakanyorwa pasi mushure mekunge macitizens awirirana kuti ndiwo mutemo uchatonga nyika. Kana bumbiro remutemo rikachinja zvinoreva kuti kwave kuuya shanduko inochinja simba rekutonga uye hutongi hwejekerere nekushandura mashandiro ema citizens munyika.
Muchirongwa chinotevera che”Manga muchizviziva here?” Tichatsanangura zvizere kuti bumbiro remutemo rinoshandurwa seyi uye kuti macitizens anopinda papi mu shanduko iyi.
Belikwazi yini?
Lolu luhlelo lwezifundo zeCivic Education olulethwa kini yi Change Radio Zimbabwe, olwakhiwe ukuncedisa ukuthi ubelolwazi ngokwenzekalayo elizweni lakithi namuhla.
Lesi yisiqephu sokuqala ehlelweni olukhethekileyo lapho okuchazwa khona, silandela unyathelo lunye ngalunye, lisaziswa konke okumele likwazi mayelana loMthetho owethulwayo wokuguqulwa koMthethosisekelo, iConstitutional Amendment Bill No. 3 ka-2026.
Siyakholwa ukuthi izakhamuzi
zingabalolwazi, zinikezwa amandla.
Ubuwazi ukuthi iZimbabwe ilomthetho omutsha owethulwayo ongaguqula indlela esikhetha ngayo abakhokheli bethu, ukuthi bahlala isikhathi esingakanani ezikhundleni, lokuthi ngubani olawula ivoters roll.
Kubizwa kuthiwe yiConstitution of Zimbabwe (Amendment) Bill No. 3 ka-2026, njalo yethula isinqumo esilenguquko ezinkulu endleleni yokubusa kwelizwe.
Ngakho-ke, loMthetho uletha sinqumo bani?
Okokuqala: wethula isinqumo sokuthi uMongameli akhethwe ngaMalunga ePhalamende, hatshi ngokuqondileyo ngabavoti kukhetho lukazwelonke.
Okwesibili: wethula isinqumo sokuguqula ubude besikhathi sezikhundla, kusuke eminyakeni emihlanu kuye eminyakeni eyisikhombisa kuMongameli le phalamende.
Okwesithathu: wethula isinqumo ukuthi ukubhaliswa kwabavoti kanye le voters roll kususwe ku-Zimbabwe Electoral Commission (ZEC) kuyisiwe kuRegistrar-General.
Uphinde wethule ezinye izinguquko zesakhiwo: ukusungulwa kwekhomishini entsha ekhangelane lokuhlukaniswa kwemingcele yokhetho, ukwengezwa kwamaSenator alitshumi akhethwa nguMongameli, kanye lokususwa kwamanye amakomishini womthethosisekelo afana leGender Commission kanye lePeace and Reconciliation Commission.
Kungani lokhu kuqakathekile? Ngoba uMthethosisekelo uyincwadi ephezulu yelizwe. Nxa uguquka, uguqula amandla, ukuziphendulela, kanye lendlela izakhamuzi eziphathisa ngayo.
Ngokulandelayo ku Did You Know? sizachaza ukuthi uMthethosisekelo ungaguqulwa njani, lokuthi umphakathi ungene njani kulowo msebenzi.
Ami Switiva Xana ?
Lowu i nongonoko wa dyondzo ya vaaki lowu tisiweke eka n’wina hi Change Radio Zimbabwe, lowu tumbuluxiweke ku mi pfuna ku twisisa leswi humelelaka etikweni ra hina namuntlha.
Lexi i xiphemu xo sungula eka nongonoko wo hlawuleka laha hi hambanyisaka, hi magoza, hinkwaswo leswi u faneleke ku swi tiva mayelana na Nawumbisi lowu ringanyetiweke wa Ndzulamiso wa Vumbiwa wa Nomboro ya 3 wa 2026.
Hi tshemba leswaku loko vaaki va tivisiwa, va nyikiwa matimba.
Awu Swita Xana leswaku tiko ra Zimbabwe ri na nawu lowuntshwa lowu ringanyetiweke lowu nga cincaka ndlela leyi hi hlawulaka varhangeri va hina ha yona, leswaku va tshama nkarhi wo tanihi kwihi ehofisini, na leswaku i mani loyi a lawulaka nxaxamelo wa vavhoti?
Yi vuriwa Nawumbisi wa Vumbiwa bya Zimbabwe (Ndzulamiso) wa Nomboro ya 3 wa 2026, naswona wu ringanyeta ku cinca lokukulu eka sisiteme ya vulawuri bya tiko.
Kutani xana Nawumbisi lowu wu ringanyeta yini?
Xo sungula: wu ringanyeta leswaku Phuresidente a ta hlawuriwa hi Swirho swa Palamende, ku nga ri hi ku kongoma hi vavhoti eka nhlawulo wa rixaka.
Xa vumbirhi: wu ringanyeta ku cinca ku leha ka nkarhi, ku suka eka malembe ya ntlhanu ku ya eka malembe ya nkombo eka Phuresidente na Palamende.
Xa vunharhu: wu ringanyeta leswaku ku tsarisiwa ka vavhoti na nxaxamelo wa vavhoti swi ta suka eka ZEC ku ya eka Murhijisitara-Jenerali.
Yi tlhela yi ringanyeta ku cinca ka xivumbeko:
-khomixini leyintshwa ya mindzilakano ya nhlawulo,
– 10 wa Tisenatara to engetela leti thoriweke hi Phuresidente,
-na ku susiwa ka tikhomixini tin’wana ta vumbiwa to fana na Khomixini ya Rimbewu na Khomixini ya ku Rhula na Vuxaka.
Ha yini leswi swi ri swa nkoka?
Hikuva Vumbiwa i buku ya milawu ya le henhla ya tiko. Loko yi cinca, yi cinca matimba, vutihlamuleri, na ndlela leyi vaaki va hlanganyelaka ha yona.
Nkarhi lowu taka eka Ami Switiva Xana?
-hi hlamusela hilaha Vumbiwa byi nga cinciwaka hakona, na laha vaaki va nghenaka kona eka endlelo rero.
MWALIKWIZI NA?
Eeyi ninjiisyo njimupegwa kuzwa ku Change Radio Zimbabwe, impalamo mpati njakuti muzibe akumvwisisisya zilokuchitika munyika yesu sunu.
Eeyi nintalisyo kutwaambo twiingi tutobela aawo mputunoomwambila zizwide atala amakanze ajisi baleli bachisi mukuyanda kulembulula ikkata lyamulawu naakuti Constitutional Amendment Bill No. 3 of 2026 muchikuwa.
Tisyoma loko kuti kupa bantu luzibo nkubapa nguzu.
MWALIKWIZI NA kuti muZimbabwe kuli kampango kayanda kubikkwa mukkata lyamulawu aako kanooli kakasandula nzila zyalikubelesegwa mukusala beendelezi banyika mpawo akuyungizya minyaka yamuleli wachisi achuuno?
Kampango kamulawu aaka kategwa Constitution of Zimbabwe (Amendment) Bill No. 3 of 2026, mulawu ooyu kuti wazumininwa kubeleka uyo sandula zintu ziingi loko atala abulelo bwachisi chesu.
Mulawu ooyu wambula atala anyamanzi?
1. Mulawu ooyu waamba muleli wa chisi (President) unoosalwa abaiminini besu mung’anda yamulawu/ maMP peepe kuzwa kubantu.
2. Mulawu ooyu waamba kuti muleli wanyika (President) unoli kali achuuno kwaminyaka ili musanu-ayibili (7 years) peepe minyaka yakala kiiliko ilimusanu. Baiminini besu mung’anda yamulawu (maMP) abalo banooli kabalazyuuno zyabweendelezi kwa minyaka ili 7 peepe Musanu. Nkukwaamba kuti term yomwe ngayaba 7 years peepe 5 years.
3. Mulawu ooyu waamba kuti mulimu wakulemba mazina abantu kuti bazookonzye kuvota ( voter registration) unoli kuchitwa awofesi ya Registrar-General peepe ZEC.
Zimwi zyazintu zinooli kazisandulwa nzeezi: kunooli kakuli ma senators alikkumi atondekwa amuleli wanyika atala abaabo bakkala kabaliko kale. Zibunga zili mbuli Gender Commission mpawo a Peace and Reconciliation Commission zinooli kazijalwa.
Nkaambo nzi titweeledde kuziba zyoonse eezi? Nkaambo ikkata lyamulawu ngumusemo ujisi bukkale bwanyika. Kusandulwa kwa constitution kuletelezya mapenzi miingi kubantu.
Muchiindi chiboola mu program yesu Mwalikwizi Na?, tuyomwambila atala akuti ikkata lyamulawu likonzya Kusandulwa biyeni zili mumulawu kazitambulika kubantu.
Twalumba
Did you know?
This is a civic education program brought to you by Change Radio Zimbabwe, created to help you understand what is happening in our country today.
This is the first episode in a special series where we break down, step by step, everything you need to know about the proposed Constitutional Amendment Bill No. 3 of 2026.
We believe that when citizens are informed, they are empowered.
Did you know Zimbabwe has a new proposed law that could change how we choose our leaders, how long they stay in office, and who controls the voters’ roll?
It’s called the Constitution of Zimbabwe (Amendment) Bill No. 3 of 2026, and it proposes significant changes to the country’s governance system.
So what does this Bill propose?
First: it proposes that the President would be elected by Members of Parliament, not directly by voters in a national election. Second: it proposes to change the length of terms, from five years to seven years for the President and for Parliament. Third: it proposes that voter registration and the voters’ roll would move from ZEC to the Registrar-General.
It also proposes structural changes: a new commission for electoral boundaries, 10 extra Senators appointed by the President, and removal of some constitutional commissions like the Gender Commission and the Peace and Reconciliation Commission.
Why does this matter? Because the Constitution is the country’s top rulebook. When it changes, it changes power, accountability, and how citizens participate.
Next time on Did You Know? we explain how the Constitution can be changed, and where the public fits in that process.